Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek

Landelijk Schoon Monumentale Kerken Projector Reiscommissie Textieloverleg

Vrienden Westfries Museum Westfriese Families Westfriese Molens

 

Facebook

Archivering » WFON » 1976 » Pagina 14-20

Kroniek van de Westfriese watersnoden

Eerder verschenen in West-Frieslands Oud & Nieuw, 43e bundel, pagina 14-20.
Uitgave: Historisch Genootschap "Oud West-Friesland", 1976.

Oktober 1464   Men leest van een Hooge Vloedt in den Jare 1464 als wanneer de Dijk by Wydenes doorbrack ende de Huysluyden veel schade toebraght, doch de Omstandigheden daer van worden niet gemelt.

1508   In den Jare 1508 wasser een hooge en stercke Vloedt waerdoor vele Dijken inbraken, voornamelik ontrent Medenblik, en hier tusschen Schardam en Scharwoud. De landen aen de Oost-sijde van onse Stadt wierden door de neerstigheyt van onse Borgers en van de Huysluyden ontrent een Maant langh droogh gehouden doordien het Water op Keern en Swaaghdijck met alle kraght wierde gekeert. Doch door een nieuwe Storm viel de Zee soo sterk door de gebrooken gaten in dat de Binnen-dijken wierden gebroken en het gansche Landt rontom de Stadt in het Water lagh.

1509   In den Jare 1509 gingh het niet beter: In het Voor-jaar wasser werderom een sterke Vloet, soodat de nieu-gemaekte Dijk by Scherdam andermael inbrak en ook enige kloeke mannen die besigh waren het quaet te stuyten met een stuk dyck wegh dreven en verdronken.
Weynigh dagen daer na wasser geen minder vloedt met een stercke windt dewelcke drie dagen aen malkander duerde en op nieus veel schade dede. En dewijl de vloeden soo kort op malkander quamen so was er geen tydt om de Dijcken wel te maken, in dier voegen dat het Zeewater twee gantsche Winters tot de gaten in en uytvloeyde en met het land gemeen was, soo dat de Dorpelingen in de lage landen uyt hare Woningen wierden verdreven en vele menschen en Beesten door veel kommer en ongemack vergingen en het geboomte ten platten lande verdorf en verstierf.

1514   In 't Jaer 1514 was hier te Lande wederom een stercke vloedt waer van niet alleen alle andere plaetsen maer ook deze Stadt ende omliggende Dorpen de smerte hebben gevoelt: Eerst maekte de Zee een groot gat in de Dijk nabij de Wester-poort, waer door een deellants weghspoelde en tot een Meyr wierde gemaekt. Daer na een weynigh verder van de Stadt een groote inbreuk, waer door verscheyde Morgens Lants wierden weghgenomen en in een groote Wael verandert.

2 november 1532   In den Jare 1532 ontstonter op den tweeden dagh van November een sware storm uyt den Noord-Westen, waer door het Water soo hoogh vloeyde dattet niet alleen vele gaten in den Dijck maekte maer ook een gantsche voet over deselve heen liep. In de Stadt vloeyde de Zee over de Roode-Steen, soo als ze doen was, henen en waren vele Huysen in gevaer van wegh-gespoelt te worden. Dit is de oorsaek waerom de Westerdijck, die te voren van het West af reght op de Westwal aenliep, soo ver is ingeleyt en met vele boghten en kromten omloopt.

1 november 1570   Doch aldermeest en by uytnementheyt hebben onse Ouders en Voor-ouders weten te spreken van de vermaerde Alderheyligen-Vloedt alsoo genoemt omdat se op den eersten November vijfthien hondert en 't seventigh, welken dag de Rooms-gezinde ter eeren van alle de Heylige gewoon sijn te vijeren, ons Landt is overgekomen. Het water wierd door de Noordweste wint soo opgedreven dat bykans alle Dijken overstroomt of doorgebroken wierden. By menschen geheughnis wasser noyt sulcken hoogen Vloedt geweest. Het was een hooge Vloedt dewelcke in den Jare 1530 in Hollandt twee en 't seventigh Parochi-kerken weghnam en verdronck, maar de se was wel een voet hooger: In Zeelandt verdroncken behalven de Beesten meer dan drie duysent menschen; Bij Muijden was den Dijk op derthien plaetsen doorgebrooken en lagh het Landt met de Zee gemeen; De schade in Brabant, Vlaenderen, Hollandt, Zeelandt, Frieslandt en Emderlandt was onwaerdeerlik. In onse Landt-streek brack de Noorderdijck by Medenbliek door, dies al het landt niet anders en was dan een open Zee, waer in de Schuyten heen en weer voeren waer se wilden. De Zyp liep genoeghsaem wegh met al datter opstondt. Sommige dreven met geheele Huysen wegh en wierden aen een ander gewest opgeset. Andere klommen op de Daeken der Huysen, Hoy-bergen, Boomen en andere Hooghten om haer leven te salveren, van welcke vele door koud en honger den geest gaven en andere met schuyten en pramen wierden afgehaelt en geberght. Vele dreven op horden, planeken, deuren en balken, tot datse of verlost of door de koude verstijft of door het water verflenst wierden. Men sagh niet als de kruynen van de Binnendijeken en hooge Kerckhoven en Hofsteden. Onse Oude Luyden hebben dickwijls gemelt van een seer hooge Hofsteed' in het Dorp Spanbroeck, op welcke so veel Huysgesinnen met haer kinderen waren gevlught dat ter 't seventigh wiegen werden getelt. Met een woordt: de elende en benautheyt was so groot dat de mensen met veel gejammer malkander toeriepen: Och, dit is een tweede Zuntvloet! Het getal der gener, dewelke in de gemeene Vloedt verdroncken sijn, soo hier als in andere Landt-streken, wierd boven de hondert duysent menschen begroot.

't Zedert sijn wy den tyt van hondert en vijf Jaren van sulcken inbreuck der Dijken ende Overloop der Wateren bevryt geweest. Hier en daer sijn wel enige geringer Dijeken doorgebroken en eenige Polders ondergeloopen, maer ten was niet van sulken nasleep en ook so algemeen niet. Immers dit kostelike Noorder-Landt is soo langh verschoont gebleven. Doch het gevaer is daerom niet te minder geweest, want dewijle het voorlant voor de Noorder-dijck, daer de Oude, soose ons wel verhaelt hebben, plaghten te voet te gaen en na de Stadt Medenbliek te wandelen, van tyt tot tyt is verslonden en nu tot een diepe Zee geworden, soo lydt dien Dijk daer ons soo veel aen gelegen is veel meerder last. En dewyle het vaste landt aen de Helder en daer ontrent door den sterken inval van de Noord-zee van Jaer tot Jaer wordt afgegeten en de swaer-geladen Schepen daer nu varen daer te vooren de menschen woonden, waer door de Zeegaten aen onse syde wijder sijn geworden, soo komen de vloeden rasser, loopen hooger en doen meer gewelt op de Dijken als te vooren en sijn wy genootsaeckt gedurigh met het verhoogen, verbreeden en verbeteren van de Dijken tegen de Zee aen te wercken. Hoe menighmael sijn wy in onse Ruste gestoort en beroert, omdat de Heere sijn hant over de Zee had uitgestrekt en die beroert. (Esai 23 vs. 11) Hoe menighmael sijn de klokken getrokken. Hoe menighmael sijn de Stedelingen en Dorpelingen by dagh en by naght in rep en roer geweest om den Dijk te Bewaren! Hoe dikwils isser een geroep opgegaen: De Dijck is doorgebroken, de Dijck moet doorbreken! Hoe menighmael hebben de Oude, die onder ons waren ons dat gevaer voorgehouden en verklaert dat sy vreesden sulks te sullen beleven! En siet, dat sy vreesden dat is ons overgekomen. Hebben sy 't niet beleeft, wy hebben het beleeft.

Dinsdag 1 november 1675   Het was den eersten dagh van November, als wanneer de Lught vol gedruys was, de Zee een ontstelt geluyt gaf en de Wint uyt den Noord-westen tegen den avond heftigh begon te waeyen, vermengt met Donder, Blixem en Hagel, doorgaens voorboden van week en ongestadigh weder.

Woensdag 2 november   Op den tweeden dagh was het wat stiller.

Donderdag 3 november    Op den derden dagh begon de windt sigh weder
Vrijdag 4 november    te verheffen en hield dien ganschen naght aen, ja nam den vierden soo seer toe, dat onsen Boesem tot overloopens toe wierde vervult en onse Dijcken het niet langer konden ontstaen. Verscheijden Dijcken in Frieslandt braken door; De Dijk tusschen Muyden en Naarden wierde doorgespoelt en die gantse Landt-streek onder Water geset. Tusschen Amsterdam en Haerlem was de aenperssinghe soo groot dat ter halver wegh een gat wierde gemaekt van tusschen de dertigh en veertigh voeten breedt en drieendertigh voeten diep en so wast op andere plaetsen na'advenant.

Ons gemeen seggen is altyt geweest dat de Stormwinden en Vloeden dan te gevaerliker sijn wanneer de wint eerst uyt den Suyden en Suyd-westen heeft gewaeyt en sigh dan na het Noord-westen keert, dewijle door de Zuydelike wint de Noort-zee wort vol gejaaght en dan door de Noord-weste wint het water onse Zeegaten ingedreven: Maer dit was niet geschiet. Hier was geen Zuydelike wint voorgegaan en noghtans wasser sulken volheyt.

Zaterdag 5 november   Belangende ons Quartier: Daer was des naghts tusschen den vierden en den vijfden een groote opschuddinge in het Noorderlandt, dewijl de Noorder-dijk in het uyterste gevaer was. Daer was een plaets alwaer al de wier in Zee was gestort en de aerde so afgeschoven dat de Dijk een weingh meerder als een Roede breedt was en dien volgens niet bequaem om de kraght van 't Water tegen te staen. Hier was nu goede raet dier. Men deed’ wat men kon met zeylen en andersins gelijk de Lieden in die hoek ontrent die dingen seer wakker en met enen ervaren sijn. Men sagh egter weynigh kans om het te houden. Ieder stortingh die 'er quam scheen den Dijk te sullen weghnemen, soo dat het herte van vele weghsonk dewelke met bedroefde oogen de Lansdouw oversagen, haer verbeeldende dattet binnen weynigh uuren altemael een Zee soud wesen. En seker, indien de wint in die streek was blijven staen, daer se nu een weynighsken omkeerde. Het was (na de mensch gesproken) onmogelik geweest den inbreuk te beletten.

Dogh daer men minst om daght van daer quam ons het quaet. Men vreesde voor het Noorden en het quam ons uijt het Zuyden toe. Niemant daght veel op den Wester-dijk, de Wint wasser van af en dienvolgens een Opper-wal: yeder gingh na sijn bed. Alleen twee Huyslieden maekten malkander gaende en gingen ten overvloet eens langhs den Dijk om te sien of ‘er enigh onraedt moghte sijn. Sy gaen dan tusschen Scharwoud, anders genaemt het Swarte Kerckje en den Oudendijk, sy hooren wat gedruys, sy sien het Water blincken, sy treden toe, sy vinden den Dijk gebrooken en de Zee daer doorheen stroomen. Alhoewel de Windt het Water tegen den Dijk niet aen en jaegde, so kond eghter de Dijk die daer niet op zijn best was de swaerte van het water niet verdragen, maer wierd daerdoor opgelight en week daervoor wegh, waer toe het gewroet der Muysen oock veel quaets had gedaen.

Ten duurde niet langh of men sagh het water voor onse Stadt, waer tegen alle Sluysen wierden gestopt om hetselve uyt de Stadt te keeren, hoewel het niet ten vollen kon geschieden. Het wies van uur tot uur aen en gingh voort tot voor de Stadt Medenblick en aen de Langereijs, daer het met groote maght van Manschap wierde gekeert dat het niet voort en ginght. Binnen vier en twintigh uuren lagen er wel vier en twintigh Dorpen behalven alle de Buurten en gehtughten in 't water, 't welck somtyts soo hoogh wierd opgedreven, dat de Landen vier, vijf ja ses voeten onder water lagen, na dat de gront hooger of lager was en ook de winden waeyden.

Ondertusschen was men seer besigh Keern en Swaegdijk te verhoogen en te verswaaren om de Landtstreek tusschen Hoorn en Enckhuysen, van outs en nogh Dreghter-Iand genaemt, tegen het Water te beschermen. In den eersten was het in het wilde, sonder order: d'ene wilde, de ander wilde niet, vele waren bedroeft en bekommert, andere schenen blyd', spotten en laghten met het werk. Men sagh'r selfs onder de Huysluyden van die slagh als of se daghten dat wy nu alle even rijck souden we sen en vervolgens alle schulden hier mede vereffent.

Daer na wierde op alle saeken goede ordre ges telt. De Huysluyden wierden op ontboden om te waaken en te arbeyden, hadden elk haer perk en haer beurt. De Borgers van de Stadt wierden by Compagnien en Buurten uytgesonden elk onder sijn Hooftman. Overheden en Leeraers gingen voor. De eerste om ordre te houden en de anderen om na haer vermogen mede de handen aen het werck te slaen ende het Volck met een goet Exempel voor te gaen. De vrouwen selfs deden ook haer werek: Broot en Kaas en Bier wierde met praemen rontom gevoert om de Arbeyders te spijsigen. Dit alles gingh redelik wel, soo dat men hoopte de voornoemde Landstreek vry van 't Water te houden, Weleke hope daeghliks vermeerderde, om datse met alle vlijt besigh waren de Breuk in de Zeedijk te heelen en het gat te stoppen, waertoe wint en weder haer seer wel diende.

Maer als men dus in hope leefde en de moedt begon te wassen, soo sloegh het alles reght anders om. Met het veranderen van de Maan en het aenkomen van de Springh-tydt ontstont'er wederom een hevige storm, waer door het begonnen en bij na voltrokken werek meest altemael wegh spoelde en het Water in het Land hooger vloeijde als het oyt te vooren was geweest. Dit maekte een verlegentheyt opnieuw te meer dewijl het water stont tot aen de kruynen van de Binnen-dijken. Dagh op Dagh, ja Naght op Naght wasser niet anders als Al'arm, Dan quam ‘er tydingh: Keern begint door te breeken. Dan een ander: men kan de Swaegdijk niet langer houden. Onze Burgers waren nauwliks van den arbeyt t'Huys gekomen of sy wierden weder gelast uyt te trekken en op het gevaer te passen. Men hoorde by Dagh en by Naght by na niet anders dan het geklep der Kloeken en het slaen der Trommelen. Sat men in het Huys des Heeren, daer quam sehielik een quade tydingh in de Stad, de kloeken wierden getroeken, de Trommels geroert, het Vo1ck raekte op de been en de Gods-dienst sonder stightinge, niemant sat gerust. Lag men te bed om wat te slapen, men wierd midden in de Nagt door de Storm-kloek onsaght wakker gemaekt, soo dat wy tot geen bedaren konden komen, maer t'elkens een nieuwe alteratie op het lijf kregen.

Het werck aan de Zee-dijk wierd wederom hervat ende met het uytgaen van de Maand November soo ver gebraght dat de Dijk gesloten was. Twee Kettingen Palen waren d'er geslagen, met dwersbalken aan malkander vastgegordt, met Wier gevult op de breete van ontrent twaelf voeten. Men daghte nu dat het alles wel besorght was, waerom dan ook de Heere op
Zondag 4 december   den vierden December, synde den ordinairen Bede-Dagh, van ons voor sijn groote goedheyt is gedanckt. Dogh terwijl men hier van spraek begon de Windt wederom soo heftigh op te steken, insonderheyt des Namiddaghs dat de glasen rammelden en de Verwulfsels en Daken van de Kereken kraekten, vermengt met een groote duysternis, waerom onze her te midden in de Godsdienst lilde en beefde, vreesende voor nieuwe rampen. Ten was ook geen vergeefse sorge, want de Windt hoe langer hoe meer toenemende en het Water door de Springhvloet seer hoogh sijnde, kond’ dat versche en onbestorven werck sulken aanperssingen niet verdragen, maer wierde ten deele gebroken, ten deele uyt de gront opgelight en met de sterke stroom weghgedreven. Hier was nu Breuke op Breuke en nieuwe ontsteltenis, vermenght met veel gemurmer en gelaster gelijk het doorgaens in su1cke en dierge1yke voorvallen toegaet. Sommige gaven dese de schult, andere wederom een ander. D'enen seyde men moest dat niet gedaen hebben, daer is quaelik gedaen met dit en dat aan stukken te kappen en dat wegh te nemen. Een ander seyde haddense soo gedaen dan soud het werk wel stant gehouden hebben.

Dinsdag 6 december   Ondertusschen bleef het weder even onstuymigh ende was de aenpersinge van het Water soo sterk en aendringende dat het op de Swaegdijk niet langer konde gekeert worden, maer eyndelik in deselve op de hooghte van het Oost-eynde van Swaagh een merkelike openinge maeckte waar door het water als van een Bergh in Dregter-Iant nederstorte.

Hier was nu wederom veel te seggen. Te voren hadden de Huysluyden van die Dorpen, die van de Stadt en andere dewelcke op de Zeedijk het bewindt der saecken hadden, beschuldight dat se het werk niet wel hadden aengeleyt. Nu hadden onse Stedelingen veel tot haren laste datse haer waght nietwel hadden waergenomen en op haer posten gepast. Hoe gefundeert of ongefundeert kan ik niet seggen. Maer evenwel dit is seker dat dien Dijck door haer groote lenghte seer beswaerlik op alle plaetsen teffens konde bewaert worden; dat het nieu gemaekte werk schielik en metter haest gemaeckt sijnde soo light en smal en onsterk was dat het dien sterken en gedurigen aenloop van het Water niet kon dragen nog tegen staen, maer veel eer geschapen stont om met hare oppassers met al wegh te storten.

Soo haest dit was gebeurt begon men terstont de handen aen het werck te slaen en de breuk te stoppen. Het was ook alreede soo ver gebracht datter weyningh water doorliep. Doch ten duurde niet langh of het stroomde alles wegh.

Zaterdag 10 december   Het werk wierd wederom hervat, in weyningh dagen gesloten en het Paelwerk met Zeylen behangen om het Water daerop te doen spelen, gelijk men aan de groote Dijk gewoon is te doen. Een Vrijdag 16 december yeder die het sagh oordeelde dat men secuur was. Doch dit duurde niet meer dan drie dagen, als wanneer de Windt sterck opwayende en het Water met kraght aandryvende dat nieu-gemaekte werck de swaerte van het Water niet kon verdraghen, maer omtuymelde en weghspoelde, waerdoor de openingh van de gebroken Dijck en grooter en dieper Maandag 19 december wierd. Doe wierd geheel Dreghter-landt tot een poel gemaekt, de Dorpen en Landerijen overstroomt ende onse schoone Thuijnen en Lust-hoven onder Water geset. Van die tyt af is onse gantsche Lantstreek van Enckhuysen af tot Buyksloot toe en verder niet anders dan een openbare Zee geweest.

Gingh men buyten de Poorten men sagh nauweliks yets anders dan de ruggen van de Dijken, die nog daghliks afnamen en op het laaste meer schade leden door het water dat binnen was als door de Zee van buyten. Want dewijle de aerde voor den gedurigen aenslagh open lagh, soo stortte die gestadigh af en wierd den Dijk van Dagh tot Dagh boven smalder en beneden swakker, so datter van binnen soo wel op den Dijck moeste worden gepast als van buyten.

Wat dunckt u is dat niet een Verwoestinge? Is dat niet een groote Verwoestinge? De Aerde tot een Zee te maeken is dat niet een Verwoestinge op aerden aen te regten? Hoe vele Huysen sijn'er weghgespoeIt? Hoe vele half verbroken? Hoe vele Dorpen die meest van hare inwoonders sijn ontbloot! Hoe vele Huysluyden die haer eygen Woningen moetende verlaten in andere Provintien sijn gevlught op dat sy en hare Beesten niet van gebreck souden vergaen! Hoe vele die genoodsaekt sijn geweest haer Vee, daer in al haer Rijkdom en Welvaren bestondt, om wat of niet te verkoopen en die dan het geit in armoede hebben verteert! Ja het is seker dat den Oorlogh tot nogh toe nergens na ons soo veel schade heeft gedaen en misschien ook niet sal doen als dese Water-vloedt.

22 januari 1676   Elke maant is bijna een nieuwe getuyge van Godts Weldadigheyt. Insonderheijt als wy gedenken aen de watervloedt ... Ja sijne Weldadigheyt is daerom grooter en steekt te meerder uyt om dat Hy ons niet alleen gespaert heeft en dien segen gegeven dat de Dijk-breuk is geheelt en gesloten maer oock Windt en Weder geboden ons daer in te dienen ... Hij heeft de Winden doen stille sijn en daer yeder seyde het moet in't Noorden bedaren, daer heeft hy buyten onse verwaghtinge en tegen de gemeene cours aen ons sulcks uyt den Zuyden en uyt den Westen gegeven. Daer men vreesde voor een stercke Vorst of voor hevige Stormwinden en hooge Vloeden daer heeft de Heere ons voor dat alles bewaect en midden in de winter ons de lieflikste lught gegeven die men kon wenschen, soo dat men in staet was met het heelen en besorgen van den Dijk sonder letsel voort te gaen. De breuck gestopt sijnde soo hebben terstont onse Vyanden, ik meyn de Windt en de Zee, ons gedient om het water te kunnen losen. De Oostenwindt maekte tot verwonderingh van yeder een de Zee soo droogh en het water soo laegh, datse gereet lagh om het binnen-water door de Sluysen in haren schoot te ontvangen.

 


Hé, is dat Westfries?

403. Joos (mensen), komen jullie te konkelen (schaften, te ± 10 uur in de voormiddag 'n rustpauze onder 't werk, waarin 'n kop koffie door de baas wordt aangeboden).
Opm.: 'Konkelen' is wel Ned. maar betekent dan knoeien, knoeierijen plegen, kuipen, intrigeren, kwaadspreken, bv.: Door konkelen achter onze rug hebben ze ons die mooie betrekking afgesnoept.

Klik hier voor meer Westfriese woorden en uitdrukkingen.


© 1924-2020 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap - Privacyverklaring

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.