Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon

Monumentale Kerken Projector Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families De Westfriese Molens

 

Facebook

Archivering » De Speelwagen » 1954 » No. 6 » pagina 165-170

Katknuppelen

Eerder verschenen in 'De Speelwagen', 9e jaargang, 1954, No. 6, pagina 165-170.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.
Auteur: M. Zwaagdijk.

In De Speelwagen is reeds meermalen1 over dit typisch Noordhollandse spel het een en ander geschreven, er is zelfs een foto afgedrukt, waarop burgemeester Breebaart van Hoogwoud nog eens liet zien, hoe het vroeger ging, benevens een foto van het spel tijdens de katjeskermis aan de Hoogwouder Gouwe2. Deze zijn dus van recente datum. In de bijdrage van de heer Don de Zonnemaire acht deze het zeer wel mogelijk dit spel weer meer algemeen te doen worden. Het denkbeeld, om het aantal van onze volksspelen met één te vermeerderen, is bijzonder aantrekkelijk. Vooral omdat het hier een openluchtspel betreft. Dit heeft uit een hygiënisch oogpunt altijd een voorsprong boven dat in een zaal. In dit spel schuilen, gelijk de schrijver zegt, inderdaad gezonde en sportieve krachten. Bovendien eist het geen grote speelterreinen, geen in beslagneming van cultuurgrond en geen belangrijke financiële offers. Als het door vast omschreven spelregels – ik verwijs naar het artikel van de heer Don de Zonnemaire3 – in een nieuw kleed wordt gestoken en door het instellen van prijzen het wedstrijdelement wordt versterkt, lijkt het mij niet onmogelijk het als volksspel te doen herleven. Al zal het niet de populariteit van het voetbalspel bereiken. Trouwens ook dit is een oeroud spel, dat ruim honderd jaar geleden zozeer in verval was geraakt, dat het rond 1830 alleen nog maar op een enkele kostschool in Engeland door de leerlingen werd gespeeld. En ook andere oude spelen hebben door nieuwe spelregels in een moderne vorm hun populariteit herkregen.

Ondertussen zullen vooral zij, die het katknuppelen hebben zien spelen of zelf er aan mee hebben gedaan, zich wel interesseren voor de geschiedenis ervan.
Volgens berichten in De Speelwagen wordt het nu of werd het voor kort nog gespeeld aan de Hoogwouder Gouwe, Lutjewinkel en Egmond-Binnen. Misschien kent men het ook nog op enkele andere plaatsen. Dat is zeer merkwaardig. Want het spelgebied is veel groter geweest en naar mijn weten zijn nergens dan alleen in Noord-Holland de laatste resten nog aanwezig. Dank zij het feit, dat men hier de levende kat heeft vervangen door een stuk hout, al of niet gemerkt met het woord „kat”.

Vóór ruim zestig jaar heb ik het gedurende de kermis zien spelen op Nek bij Purmerend. Er werd op de beurt met een knuppel geworpen naar een ton. In plaats van een kat was er toen reeds een stuk hout in gekuipt. De ton bungelde aan een touw, gespannen tussen een paar vruchtbomen van het boomgaardje naast de herberg. De gelukkige, wiens worp tengevolge had, dat het stuk hout uit de ton viel, was de winnaar. De prijs bestond uit alcoholica. In die tijd deed het manhaftige gezegde opgeld:

„Een zwavelstok in tienen / een borreltje in ienen”.

Ruim honderd jaar geleden werd er nog een levende kat in de ton opgesloten. Een nauwkeurige beschrijving vinden we in de Zuid- en Noordhollandse Volks-Almanak van 1845”, blz. 182.
De schrijver A. J. van der Aa begint met te zeggen: „Daar de wreedaardige en zo weinig met onze volksaard strokende spelen van het katkneppelen, het pauwkneppelen, het ganskoppen, het palingtrekken, enz. meer en meer buiten zwang zijn geraakt, komt het ons niet oneigenaardig voor, hier een beschrijving te geven van het eerste spel, zoals dit vroeger gewoonlijk op een Hollandse kermis plaats had.”

Het initiatief nam de waard, die op de gestelde dag een stok uit het venster had gestoken, waaraan met linten verschillende zilveren prijzen waren bevestigd. De hoofdprijs voor hem, die de kat uit de ton knuppelde, was gewoonlijk een zilveren messenhecht. En verder kregen hij en de andere spelers flessen wijn, terwijl de jongen, die aan 't eind de vluchtende kat greep, ook op een fles wijn werd getracteerd!!

Weer een halve eeuw vroeger (1792) had een Duitser, J. Grabner4, een reis door de Nederlanden gemaakt en in z'n reisbeschrijving zegt hij, dat men zich in „enige streken” met „kattenkneppelen” vermaakte. Hij had het echter van horen zeggen. Ook toen was de kat het slachtoffer. Hij zegt: „Menselijker spelers bedienen zich in plaats van een kat van een ballon. Het gaat meer en meer uit de mode. Boeren en matrozen die er zich mee vermaken, houden zich langzamerhand meer bezig met verscheidene soorten balspel.”5

We vinden in de Generale Keuren en Ordonnantiën van de zes Hoofddorpen van Waterland: als Ransdorp, Zuiderwoude, Landsmeer, Zunderdorp, Broek en Schelling-woude: „Is mede geordonneert, dat niemand op Zondagen of eenige andere tyden zal mogen de Kat uyt de Ton gooyen, nog de Gans het hooft aftrekken, of diergelyke.” Ao. 1746.

Ruim tweehonderd jaar geleden was het dus een Zondagsspel. „Of eenige andere tyden” wijst er op, dat men misschien op kermissen ook er zich mee vermaakte buiten de Zondag.
Nemen we nu een kijkje buiten onze grenzen.
In Zweden werd het in 1906 nog gespeeld. Een Zweedse berichtgeefster schrijft in een Engels tijdschrift6: Op „Lent Monday” doet men in Zweden een kat in een vat en hangt men dat met een touw horizontaal op en dan doet men een stuk papier over het open einde. (Het mag geen wijnvat zijn, maar een vat van ruwe duigen, zo een voor cement bijv.) Dan worden de spelers geblinddoekt met een zakdoek en zij proberen het vat stuk te gooien. Ieder mag drie keer gooien en hem, die het lukt, krijgt een prijs.

Bijna op dezelfde wijze ging het in de zeventiger jaren van de vorige eeuw toe in Sleeswijk-Holstein. „In een kleine, lichte ton wordt een kat opgesloten. De met een stevige knuppel voorziene speler wordt geblinddoekt; hij wordt enige schreden van de ton verwijderd en driemaal rondgedraaid. Nu gaat hij enige schreden voorwaarts en met een hevige zwaai slaat hij op de ton los. Treft hij niet, dan volgt een ander, tot er één de geluksslag doet, de ton versplintert en daardoor de gevangen kat bevrijdt, die nu onder het ophitsende geschreeuw van de menigte wegloopt. Dikwijls wordt de ton met de kat aan een uitgespannen touw vrijzwevend opgehangen.„7

Gaan we nu naar onze buren over zee.
Er zijn aanwijzingen, dat het spel in Engeland en Schotland algemeen is geweest. Een bericht uit de Schotse laaglanden, daterende van 1814 komt van een reiziger, die in een door hem niet genoemde plaats een galg ziet opgericht. Hij denkt aan een executie, maar de volgende dag wordt er een levende gans met de kop naar beneden aan opgehangen. Mannen te paard reden daar langs, om de gans de kop af te trekken. Wie dat gelukte was winnaar. Direct daarop werd er een kat in een vaatje aan de galg gehangen. Het vaatje was verder opgevuld met roet. Iedere ruiter, voorzien van een houten hamer sloeg daarmee tegen de bodem van het vat, zo dikwijls hij er onder doorreed. Tenslotte was één eind van 't vaatje stuk geslagen en de kat en het roet vlogen er uit tot groot vermaak van de toeschouwers.8

In de Volksalmanak van 1878, blz 649 schrijft J. de Vries een alleraardigst stukje, waarin hij de tolk is van allen, die het dierenkwellen bij 't katknuppelen veroordelen en dat eindigt met: Vrede zij onze katten! Daarin zegt hij o.a.: „Op de grens van Engeland en Schotland werd nog in de vorige eeuw op een bepaalde dag, waarschijnlijk een oude vierdag, een vreemd feest gehouden. Een zeker gezelschap, een Broederschap, trok in feestelijke optocht, te paard gezeten en van muziek begeleid, met vlaggen en wimpels naar de gemeentewei.” En dan vertelt hij, dat men er aan 't katknuppelen trok. De plaats van de handeling noemt hij niet. Maar ik denk, dat hij het stadje Kelso aan de Tweed, het grensriviertje tussen Engeland en Schotland, op het oog had.

De Engelse folklorist John Brand vertelt hier van onder het opschrift „Cat in Barrel„10: Dit is een spel, dat in de vorige eeuw algemeen was te Kelso aan de Tweed. Een grote menigte mannen, vrouwen en kinderen kwamen bijeen op een weide ongeveer een halve mijl van de stad en een kat, die in een vaatje met roet was opgesloten, was met dat vaatje opgehangen aan een dwarsbalk tussen twee hoge palen. Een zeker aantal landlieden, dat deel nam aan dit wrede en onmanlijke amusement, reed te paard heen en terug en sloeg met knuppels en zware houten hamers tegen het vat, waarin het ongelukkige dier was opgesloten. Tot het aan stukken vloog en de kat gelegenheid kreeg er uit te springen. Het slachtoffer werd dan gevangen en gemarteld tot het stierf: Ao. 1789.

Dat dit vermaak behalve in Schotland ook in Engeland algemeen bekend is geweest, kunnen we opmaken uit een passage in het toneelspel van Shakespeare: „Much ado about nothing” (Ao. 1600), waarin de schrijver een speler laat zeggen: „Als ik 't doe, hang mij in een vat11 als een kat en schiet op mij.”

Het oudste bericht, mij bekend, dateert van ruim vier eeuwen geleden. Hierin wordt verteld, dat in Voor-Pommeren (Stralsund) op Vastelavond de scholieren gewoon waren een levendige kat in een pot te sluiten en deze op de grond te smijten, als „de hungerdock vill” m.a.w. op het moment, dat de vasten inging. De kat, wiens voeten met leer waren omwonden, kon dan niet goed weg komen en werd door de scholieren zo lang nagejaagd tot hij stierf. Ao. 1550.12

Behalve in Nederland hebben we dus de resten van het spel gevonden in Duitsland, Zweden, en Engeland. Ook in België is het bekend geweest.

Het komt mij voor, dat het oorspronkelijk een voorjaarsgebruik is geweest. En wel een dierenoffer. Een Engels folklorist, zich beroepende op de grote Engelsman Fraser13, hecht er dezelfde oorspronkelijke betekenis aan als aan het Oud-Israëlietische gebruik van het zenden van de zondebok in de woestijn: een reinigingsrite nl.

M. Zwaagdijk

1 De Speelwagen, jrg. 1948, blz. 342 en 344. Jrg. 1949. blz. 9 en 87.
2 De Speelwagen, jrg. 1948, blz. 344.
3 De Speelwagen, jrg. 1949, blz. 87 e.v.
4 Briefe von J. Grabner, Ueber die Vereinigten Niederlände (1792), s. 36.
5 Zie ook over „de Kat uit de Ton kneppelen” ca. 1800 in: De Speelwagen”, 1953, blz. 144.
6 Folk-lore, Vol. XVIII, 1907, blz. 338. „Lent” is de veertig-daagse vasten tussen Aswoensdag en Pasen. „Lent-Monday” is de eerste (?) Maandag, die daarin valt. Deze Maandag volgende op „Fakkelzondag” zou volgens Schrijnen de echte Blauwe Maandag zijn, nog bewaard in de uitdrukking: „Ik ben daar een blauwe Maandag geweest.”
7 Heinrich Handelmann, Volks- und Kinder-Spiele aus Schleswig-Holstein (Kiel, 1874), S. 22.
8 Folk-lore XVIII, 1907, blz. 336. Zie ook: J. Scheibler, Das Kloster XII, 1849. s. 552. Hier moeten de spelers met een spies de losse bodem van het vaatje weg stoten en alleen hij is winnaar, wanneer dat hem gelukt, zonder door de kat en het roet geraakt te worden.
9 Uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen.
10 John Brand, Popular Antiquities of Great Britain (London 1870), dl II, blz. 303.
11 Er staat: „a bottle”, welk woord ten tijde van Sh. een ruimere betekenis heeft gehad dan nu.
12 Dr. Ulrich Jahn, Die Deutschen Opfergebräuche bei Ackerbau und Viehzucht (Breslau 1884), S. 107.
13 In Folklore XVII, blz. 258 (The Scapegoat in European Folk Lore).

 


© 1924-2018 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap - Privacyverklaring

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.