Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon Monumentale Kerken

Projector Reiscommissie Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families Westfriese Molens

Facebook

Archivering » De Speelwagen » 1950 » No. 10 » pagina 311-313

Wat de ouden schreven over strenge winters

Eerder verschenen in 'De Speelwagen', 5e jaargang, 1950, No. 10, pagina 311-313.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.
Auteur: Kap. B. Voets.

Vlakbij het oude stadje Monnikendam lag het machtige mannenklooster St Galilea. Rond 1400 was het gebouwd voor mannen, die gemeenschappelijk de regel van St Franciscus' derde orde wilden beoefenen maar na een moeilijke tijd, zo vertelt ons de chronist van het klooster, „waarin veel armoeden gheleden was, werde dit convent anno 1467 verwandelt van derder oerden tot ind oerden van Cistercien”. Het klooster ging toen een grote bloeitijd tegemoet en vol dankbaarheid tekenden de monniken de belangrijke gebeurtenissen van het rijke geestelijk leven van hun convent op in een Diversorium, wat thans nog bewaard wordt op het gemeentearchief van Monnikendam. Uit dit goed bewaarde handschrift treedt dan voor ons naar voren een convent, dat voor de geestelijke vorming van het volk in deze gewesten van grote betekenis is geweest en met dankbaarheid denken wij terug aan deze vrome monniken, die als kleine stille heiligen in een uiterst woelige tijd de mensen wezen op het enig noodzakelijke: God dienen door de naaste te beminnen. Het ligt buiten het bestek van dit tijdschrift om de religieuze zijde van dit handschrift te belichten maar daar tussen de verschillende godsdienstige beschouwingen door de monniken allerlei typische bijzonderheden aantekenden over het wel en wee van Monnikendam, mogen wij dit geschrift hier niet zonder meer voorbijgaan.

Het uitvoerigst zijn de monniken in de beschrijving van de strenge winters, die over Monnikendam zijn heengegaan. Zij noemen dit rampjaren voor de bevolking en vragen zich af of deze onheilen geen straf kunnen zijn voor hun ongerechtigheden. In 1477, zo schreefde monnik Florentius, begon het eind Februari hevig te vriezen. De kou hield aan en op 25 Maart was deze wel het hevigst. Toen men 's morgens was opgestaan, bemerkte men dat de H. Olie, die in de refter bewaard werd, geheel bevroren was. Het duurde wel een uur voordat men de Olie op een kolenvuur weer had ontdooid. Het voorjaar was ook guur. In begin Mei op de feestdag van St Michael was het zeer stormachtig. Het water beukte tegen de dijken en hoewel men allerlei pogingen deed om het tegen te houden, drong het door scheuren in de dijk in de straten van het stadje en alles stond spoedig blank. Ook de kerk, die toch nogal hoog lag, had van het water te lijden. Het stond tot aan de trappen van het altaar.

Maar vooral in het jaar 1481 was de winter streng. Was het misschien niet de wraak des hemels voor het doden van de priester Jacob Proeys door de wildebras Claes Hilbrandts tijdens een vechtpartij, waar men overal in de omtrek schande van sprak? De baljuw had de zaak flink aangepakt en hem veroordeeld en zijn goederen verbeurd verklaard. Men had zijn bezittingen aan de monniken van het Galileaconvent geschonken, maar daar deze geen vloek op zich wilden laden door het aanvaarden van dat bloedgeld, besteedden zij het geld voor een begraafplaats voor vreemdelingen, zoals ook eens de hogepriesters hadden gedaan voor de dertig zilverlingen, waarvoor Judas de Heer aan zijn vijanden had overgeleverd. Men hoopte zo de rampen af te wenden, maar tevergeefs, zo getuigt Florentius. Op het einde van 1481, zo leest men in het Diversorium, „wasset omtrent vyf weke sulke harde vorst dach en dach sonder enighe slappinghe des weers, alsoe datter weynich lude ware toe ter tyt die harder vorst dach nae dach an malcander beleeft hadde”. Na Kerstmis was het begonnen te dooien en gelukkig, zonder al te veel zorgen om hoog water was de winter weer voorbijgegaan. Maar, zo vertelt de chronist, „die leste dach van Februario des avonts begont weder soe herde te vriesen alst te vore ghedaen had soe datter ghien of weynich onderscheits in te mercke was”. De zee was spoedig weer dicht en het ijs was zo sterk dat men gemakkelijk over het ijs de kustplaatsen kon bereiken. „Op sinte Gheertruitsavont (17 Maart) quam een man van Herderwyck gaen van Muderberch te voete over die zee.” Vooral voor de vissers, die juist op Maart hun berekeningen hadden gemaakt, was dit zeer erg. Maar geen nood, zo vertelt Florentius verder, „twee daghe nae Sinte Gheertruyt vischten die viskers van Monickedam op die Monikermeer op dat ys treckende haer nette”. Het einde van deze winter was al even merkwaardig. Want geen storm of regenvlagen „maar van die hitte des sons wast ghesmolte” en konden de schippers eind Maart weer zonder hindernissen uitvaren.

Maar men moest niet denken, dat men zomaar van alles af was. Strenge winters, zo zeiden de ouden, waren dikwijls voorboden van andere rampen en het is frappant dat vlak na deze beschrijvingen door een andere hand onder het hoofd Notabile civitatis Monickedamesis (Voornaamste gebeurtenissen uit de stad Monnikendam) allerlei rampen werden opgetekend. Heeft dit verband met deze strenge winters? We weten het niet.

De grootste vijand van het stadje was wel het vuur. En in de benauwde, voor het grootste deel uit hout opgetrokken, huizen was een enkele vonk voldoende om alles in lichte laaie te zetten. De chronist vertelt in het Diversorium over een verschrikkelijke brand in 1503, waarbij een gedeelte van de stad in as werd gelegd. Ofschoon de brand op klaarlichte dag was begonnen en men met man en macht werkte om alles te blussen, moest men toch toezien, dat er een twintigtal huizen totaal werden vernield. Bij de school, die enigszins afgezonderd lag, kon men het vuur pas tot staan brengen. Zo goed en zo kwaad mogelijk werd dit alles weer opgebouwd, maar in 1513 werd dit stadsgedeelte opnieuw het slachtoffer van het allesverslindende vuur. „Het begost op dat hoechuis van die nyemarct ubi solebat habitare Johannes Petri de Edamis etin platea eccl[es]i[ae]usque ad scolas (waar gewoonlijk Johannes Petruszn van Edam zijn verblijf hield tot vlak bij de kerk, nl. bij de school).

Ernstig was ook in de middeleeuwen de pest, een besmettelijke ziekte, waarvan men de oorsprong nog niet kende, en die dikwijls volgde na eigenaardige weerperioden. En sober vertelt de chronist dat er in 1509 even na Pasen zulk een epidemie ontstond in de stad en deze duurde tot 1 October. Vele mensen, ook in het klooster Galilea, kwamen om het leven.

Achter al deze rampen zien de monniken de straffende hand van God. Ofschoon het kleine stadje aan de Zuiderzee op economisch gebied zijn betekenis had verloren en vervallen was tot een schone slaapster aan de stille oever van het machtige water, waren toch de beroeringen van de zestiende eeuw er niet ongemerkt aan voorbijgegaan en pakten zich op godsdienstig gebied donkere wolken samen boven het stille stadje. Men kon daarom niet genoeg waarschuwen en daarom werden deze aantekeningen gemaakt midden tussen preekstof voor de broeders van Galilea, aantekeningen, die thans voor de beschrijving van het maatschappelijk leven van Monnikendam van onschatbare waarde zijn.

Kap. B. Voets

Zomer in de Wogmeer

Zomer in de Wogmeer
Foto C. Druif

 


Hé, is dat Westfries?

666. Toen buurvrouw hoorde, dat ze 'n prijsje had gewonnen in de staatsloterij, was ze helemaal onthikt (opgetogen, zichtbaar blij).

Klik hier voor meer Westfriese woorden en uitdrukkingen.


© 1924-2020 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap - Privacyverklaring

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.