Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon

Monumentale Kerken Projector Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families De Westfriese Molens

 

Delen
:



RSS

Facebook

Archivering » WFON » 1959 » Pagina 101-102

De Noordhollandse Binnenkruier1) (1/5)

Eerder verschenen in West-Frieslands Oud en Nieuw, 26e bundel, pagina 101-112.
Uitgave: Historisch Genootschap 'Oud West-Friesland', 1959.
Auteur: A. Bicker Caarten.

Robuust, stug en iets gedrongen staat de noordhollandse binnenkruier in het vlakke polderland. Hij vertegenwoordigt een eigen type poldermolen op onze vaderlandse bodem, die rijk is aan soorten van windmolens: In vorm, kleur en constructie wijkt de molen sterk af van de achtkante, met riet gedekte poldermolen elders in den lande. Daar immers zijn deze molens ranker, enigszins getailleerd, in frisse kleuren geschilderd en voorzien van spruiten, schoren en staartbalk met kruihaspel.
Bij deze beschouwing komt onwillekeurig de vraag naar voren hoe het komt dat men in Noordholland een eigen type poldermolen aantreft. Wij willen trachten deze vraag zo goed mogelijk te beantwoorden, doch alvorens daartoe over te gaan, dient eerst de molen nader te worden bekeken.

De noordhollandse binnenkruier is een (ongetailleerde) achtkante, met riet gedekte poldermolen met een hoge houten onderbouw. In de wijde kap bevindt zich de kruiinrichting, (windas met spaken), een toestel om de wieken op de wind te zetten (kruien) (foto 1). De kruiinrichting vereist ruimte, hetgeen de oorzaak is van de brede bovenbouw van de molen; de hoekstijlen zijn vrijwel recht, de molen is dus niet getailleerd. Het houtwerk is meestal geteerd (foto 2); soms geheel of ten dele groen geverfd. De molen is gefundeerd op acht hoekstenen, penanten, die veelal een karakteristiek beeld geven (foto 3).

De noordhollandse binnenkruier is niet het eerste molentype dat hier te lande werd aangetroffen. Het oudste type is de standerdmolen (eerste vermelding 1274 - Haarlem).2) Helaas heeft Noordholland geen standerdmolens meer. De laatste drie stonden in Huizen, Ilpendam en Enkhuizen en verdwenen resp. in 1916, 1924 en 1926. Uit de standerdmolen (korenmolen) kwam in de eerste helft van de 15de eeuw de wipwatermolen voort. Bij een watermolen moet de maalinrichting op de begane grond zijn, waardoor het kruiende gedeelte (de kop of het bovenhuis) kleiner kon worden. In 1408 is er sprake van een watermolen bij Alkmaar en in 1438 verleende Philips van Bourgondië toestemming tot het maken van een watermolen te Schoorl.3) Het is niet zeker of dit windwatermolens waren, maar het feit dat het verboden was met de Schoorlse poldermolen koren te malen doet wel sterk vermoeden dat het een windmolen betrof, en dan moet het een wipmolen zijn geweest. De wipwatermolens zijn geleidelijk in de provincie Noordholland verdwenen. Er zijn er nu nog maar twee, n.l. de in bedrijf zijnde molen van het Waterschap de Weel en Braken onder Obdam, gebouwd in 1670 (foto 4) en de molen van de voormalige Schoter Veenpolder in Haarlem, die sinds lang geen functie meer heeft.

1. De molenaar van de molen 'De Viaan' van de polder de Bergermeer bij Alkmaar...
1. De molenaar van de molen 'De Viaan' van de polder de Bergermeer bij Alkmaar, kruit de molen op de wind. (Foto's van de schrijver)

 


© 1924-2017 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.