Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Fotowedstrijd Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek

Landelijk Schoon Monumentale Kerken Projector Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families De Westfriese Molens

 
Delen :


RSS


Facebook

Archivering » Thema's » Enkhuizen » Gids voor Enkhuizen (1932)

De Westerstraat


Zuiderkerk: Noorderportaal. (Foto Benfer)
Zuiderkerk: Noorderportaal.
(Foto Benfer)

Loodrecht op de richting der voorgaande straten (Noord-Zuid), verdeelt de Westerstraat van de Breedstraat tot de Koepoort de stad in twee vrijwel gelijke deelen. Zij is de hoofdstraat van Enkhuizen met vele nieuwe gebouwen, moderne winkels, enz., maar ook nog tal van opmerkelijke oude gevels en belangwekkende gebouwen.
Het gedeelte tusschen Breedstraat en Nieuwstraat bevat een ouden gevel in baksteen met het jaartal 1592.
Tot aan de Kerkstraat is de Westerstraat vrij smal. Het tweede huis van den hoek der Nieuwstraat af heeft een hoog en gevel uit 't jaar 1614 met banden en lijsten en ornamenten van zandsteen. Een der gevelsteenen stelt voor een leeuw met bundel pijlen en zwaard. Verder trekken de aandacht het Huis met den Ossekop en de gevel daarnaast, uit 1686, gedecoreerd met vruchtfestoenen.
Links voert de Kerkstraat naar de Zuider- of Sint-Pancraskerk. De stichting van dit kerkgebouw dagteekent uit de eerste helft der 15de eeuw. Met den bouw van den 75 Meter hoogen toren werd aangevangen in 1450, doch eerst in 1524 was deze voltooid door het afwerken van de spits, die in 1533 met koper werd bekleed, voor welk doel de pastoor Simon Blaeuhulck een deel zijner nalatenschap aan de kerk geschonken had.

In de jaren 1908 en 1909 zijn aan den toren belangrijke herstellingswerken uitgevoerd. De spits is geheel vernieuwd en het vierkante onderstuk gekroond met een zware steenen balustrade. De pinakels, die ook nieuw zijn, breken de rechte opgaande lijnen.
De toren bevat een klokkenspel, bestaande uit 36 klokken, waarvan de heeluursklok (gegoten in 1523) een middellijn heeft van 1.65 M. De grootste der twee luiklokken, die met het carillon verbonden kan worden, heeft een middellijn van 1.55 M. en vertoont als randschrift:

SALVATOR . is . mijn . naem . mijn . gheluit .
sy . gode . bequaem . gehardus . de .
wou . me. fecit . Anno . Domini, MCCCCCIX.

Zuiderkerk: Zuiderportaal (Foto Benfer)
Zuiderkerk: Zuiderportaal (Foto Benfer)

De meeste klokken van het carillon zijn uit de werkplaatsen der gebroeders Hemony (Zutfen, Amsterdam). Te eeniger tijd verwacht men een vernieuwing van den beiaard.
De Zuiderkerk was eertijds versierd met geschilderde ramen en met plafond- en muurschilderingen, die volgens de aanteekeningen van Jan Simons Blaeuhulck (Bewindhebber O. I. C.), zoo verdienstelijk waren uitgevoerd, dat den schilder (1484) „van stadswegen een zekere prove of inkomste is toegestaan, daar hij eerlijk van mogt leven en zijn huis onderhouden” (Brandt). In 1609 heeft men die schilderingen met een verflaag bedekt. Drie eeuwen later is men er met groote moeite en kosten onder deskundige leiding in geslaagd, de oorspronkelijke beschildering van de gewelven weer bloot te leggen, die voor de kunsthistorie groote waarde hebben. De Noord- en Zuidkap geven een gansche serie bijbelsche voorstellingen te aanschouwen, gevat in randen van Gothische bogen, distelachtige bloemen verbindend, mooie breede ornamenten vormend. Prof. J. Six wijst op het verband tusschen die voorstellingen en een in 1483 bewerkte uitgave van „den Spieghel unser Behoudenisse”.
Van de verschillende vakken zijn foto's gemaakt, die in de Kruiskamer te bezichtigen zijn.
Aan weerszijden van het Zuiderportaal hangen aan den wand twee groote houten borden, beide beschilderd met een Epitaphium (grafschrift), het eene gewijd aan Jacob Dircksz Brouwer (overl. 1635), het andere aan Jacob Sieuwertsz Blaeuhulck. Het laatste is een naamdicht, dat luidt als volgt:

Begraven leyt alhier
Lyden most hy eertyts
Alsooc ballingschap snoo
En Godt keerde die cans
Want quam 'tEnkhuysen weer
   Hy staet in twee Juleeren
   Veel drucx om 't woort des Heeren
   Lange Jaeren seer fel
   Claer is 't ghebleken wel
   Kloek hielp hy weder planten
   Gods reine en ware Leer in spiït des Paeusch Trawanten
   Na heeft hy dicwils g'weest Burg'Meester weert geach
   Sturf in April liet na vier beenders kruissen acht. 1)

Ter zijde van het portaal aan den noordkant is een kruiswerk met twee kappen aangebouwd, genaamd de Heilige Kruiskamer, waaromtrent Brandt in zijn kroniek van Enkhuizen vertelt: „In 1515 was er in de Pancras- of Zuiderkerk een kruis van hout, zooals het, gelijk men zeide, in Noorwegen aan zekeren hollen boom was gewassen en vandaar naar Enkhuizen gebracht. Een maagd, die op Paaschdag ter Sacrament was geweest, zou aan dezen boom hebben overgegeven en sedert dat kruis zijn gegroeid. Daardoor zouden verscheidene wonderlijke genezingen zijn geschied, ja 't gerucht van dit Kruis trok vele groote Heeren in de maand Augustus dezes jaars naar Enkhuizen, om het te aanschouwen, te eeren en met milde gaven te beschenken. Om dit meer te vereeren is de Kruiskamer gebouwd, in welke plaats dit hout met groote eerbiedigheid werd bewaard en van vele menschen als een heiligdom, waar Gods genade xijn kracht in uitstortte, bezocht.”

Panorama Zuidertoren, gezien uit den koepel van het stadhuis. (Foto Benfer)
Panorama Zuidertoren, gezien uit den koepel van het stadhuis.
Op den achtergrond de nieuwe toren der R. K. Kerk en de toren der Westerkerk.
(Foto Benfer)

Een fraai bewerkte marmeren gedenksteen in den muur nabij de Kruiskamer verkondigt den roem van Doctor Bernard ten Broeke, meer bekend als Bernardus Paludanus, naar den hem verleenden titel van Comes Palitanus Caesar. Hij werd in 1550 te Steenwijk geboren en oefende te Enkhuizen, waar hij in 1633 overleed, jaren lang de geneeskundige practijk uit. Hij stond in briefwisseling met vele vorsten en de grootste geleerden zijns tijds, zijn kabinet van voorwerpen, op zijn reizen door Europa, Afrika en Azië bijeengebracht of hem door ontdekkingsreizigers vereerd, bezat een groote vermaardheid. In 1591 bood men hem een professoraat aan de Leidsche Universiteit aan, doch op aandrang der Enkhuizer burgerij wees hij dit van de hand. Andere bekende aardrijkskundigen, behoorende tot den onmiddellijken kring van Paludanus waren: Dr. François Maelson, in 1562 aangesteld als stadsgeneesheer, later als pensionaris der stad, die met Ds. Plancius van Amsterdam en De Moucheron van Middelburg krachtig ijverde voor de bevordering der aardrijkskundige wetenschap; hij wist aan West-Friesland een zekere mate van zelfstandigheid te verzekeren en stond bij Prins Maurits in hoog aanzien; - Jan Huygen van Linschoten, Haarlemmer van geboorte, doch die zich na zijn reizen in Indië en Japan in 1590 te Enkhuizen vestigde „als een seestadt, die met zijn aerdt overeenkwam”, en wiens werk „de Itenerario” zeer beroemd is geworden; - Lucas Jansz Wagenaer, wiens „Spiegel der Zeevaart”, „Schat der Zeevaart” en „Zeekaartboek” in de 17e eeuw voor de zeevaart groote waarde hadden; - Vrederik Adriaansz Westphalen, enz.

De Zuiderkerk bevat een predikstoel uit 1610, verschillende banken met snijwerk, eenige mooi bewerkte grafzerken en een paar opmerkelijke publicatie-borden. De kerkvoogdenkamer heeft een antiek interieur; de schouw is gedecoreerd met de wapens Diederik Arnold de Vries, Mr. Cornelis Haak, Nicolaas Ris van Rijneveld en Wouter de Jongh, die van 1748 tot 1769 als Kerkmeesteren fungeerden.
Het orgel is van 1799. Het front is bewerkt door P. de Nicolo (1737). De verschillende portalen en de portiek aan de Noordzijde zijn uit de eerste helft der 17de eeuwen met beeldhouwwerk versierd.
In de omgeving van de Zuiderkerk bevinden zich het Rijks-Post- en Telegraafkantoor, het Bureau voor Gemeentewerken, een Openbare School en de Gemeente-Bewaarschool.

Door de Kerkstraat keeren we terug naar de Westerstraat, de winkelstraat van Enkhuizen, een smalle straat, dikwijls te smal voor het drukke verkeer. Moderne winkelpuien wisselen af met oude gevels, waarvan sommige de aandacht waardig zijn.
De daklijst van het heerenhuis Westerstraat 40 (18de eeuw) is gekroond met een attiek en gebeeldhouwde vazen op de hoeken.
In de Peperstraat tegenover no. 35 (de Kamper Gortmolen) staat de school der Herv. Schoolvereeniging „Timotheus.” Ter plaatse van Westerstraat 57 (met belendende?) was voorheen de Latijnsche school gevestigd, die in de oude kroniek meermalen wordt vermeld.
De gevel van het huis no. 65 (anno 1659) is versierd met beeldhouwwerk (o.a. dolfijnen). Hier woonde in het begin der 17de eeuw Dr. Paludanus, zooals blijkt uit het opschrift in een zandsteenen band: PIÆ . MEMORIÆ . D . BERNARDI . PALVDANI . STENOVICENSIS . ANTIQVARIS . MEDICI . HIC. DENATI . Ao MDCXXXIII.
De nos. 74 en 76 hebben antieke gevels. Vooral die van 76 is interessant. Dit perceel is eigendom van de Vereeniging „Hendrick de Keyser”.
Het huis no. 73 is een tehuis voor weduwen volgens beschikking van Mej. Johanna Margaretha de Vries, die bij haar overlijden in 1849 haar woning, die doorloopt tot de Torenstraat, daarvoor heeft bestemd. De voordeur en het bovenlicht zijn bewerkt in rococco-stijl.
De topgevels van 75 en 79 zijn respectievelijk in 18de en 17de eeuwschen stijl.
Bij het aanzienlijke heerenhuis, genummerd 84-86, de voormalige woning der Van Bleiswijks (18de eeuw), gekroond met hardsteenen antiek, is de kruising van de Westerstraat met den verkeersweg Station - Venedie - Bleiswijkstraat - richting Andijk en Medemblik. Het Venedie (een gedempte gracht, met bloemperken en gazons) is waarschijnlijk genoemd naar een huis Venedig (Venetië), mogelijk de woning van een koopman, die handel dreef op Venetië, want reeds in de 15de en 16de eeuw had Enkhuizen handelsbetrekkingen met de landen langs de Middellandsche Zee. Thans is in die straat gevestigd het kantoor der N.V. Wed. S. Lakenman en Zoon's Bank. Schuin daartegenover staat het kerkgebouw der Doopsgezinde Gemeente (herbouwd 1890).

Door de Westerstraat voortgaande, vinden we bij de no.'s 92 en 94 twee goed geconserveerde oude gevels: no. 92, de apotheek met hoog en trapgevel en banden van zandsteen: als gevelteeken een rozeboom, en het jaartal 1625, het laboratorium er naast is soberder, 16de eeuw.
No. 91, het kantoor van Noord-Hollandsch Landbouwcrediet: in de gevellijst de wapens der geslachten Buyskes en Verbruggen. Het werd gebouwd door T. Buyskes, (± 1760, geh. met P. Verbruggen), een der leden van de familie, die in Enkhuizen een historischen naam heeft, daar Pieter Buyskes, verwant met de Semeynsen, bij den overgang der stad en later een krachtig aandeel heeft gehad in die beweging.

Tegenover het Politie-Bureau (no. 97) voert de Vijzelstraat naar het Plantsoen, de Noorderpoort, e.v.v. In de straat de

SNOUCK-VAN-LOOSEN-ZIEKEN-INRICHTING,

in het leven geroepen door Beheerders van het Snouckvan-Loosenfonds en onder beheer van de Vereeniging voor Ziekenverpleging.
Het is 19 October 1900 ingewijd, modern ingericht en wordt in 1932 vergroot door aanbouw van een nieuwen vleugel. Schuin daartegenover staat het kerkgebouw der Hersteld-Apostolische-Zendings-Gemeente, Stam Juda. Voorbij het Politie-bureau komen we aan het Zusterhuis van de „Congregatie der Eerw. Zusters van Onze Lieve Vrouwe”, waarvan het Moederhuis gevestigd is te Amersfoort, daarnaast de R.K. Pastorie en de

ROOMSCH-KATHOLIEKE KERK.

Deze is toegewijd aan de H. Franciscus Haverius en bevat diens beeltenis, benevens die van de H.H. Gomarus en Pancratius, voormalige patroonheiligen der stad.
De kerk is in 1905 nieuw gebouwd volgens ontwerp van den architect Nic. Molenaar te 's-Gravenhage. Het is een kruiskerk met zeer kort transept en eenvoudig gepolychromeerd. De stijl is vroeg-Gothiek. In het jaar 1928 werdde kerk aanmerkelijk vergroot en van een fraaien toren voorzien. En der beide kleine altaren heeft een tabernakelkast met antiek zilveren drijfwerk, voorstellend de geboorte van Christus. In de sacristie zijn nog kostbare antieke priestergewaden. Achter de kerk is de Doopvont, waarvoor een beeldengroep, voorstellende Adam en Eva, verdreven uit het Paradijs. Aan de eene zijde de Cherubyn met het vlammend zwaard en op zijn schild het opschrift In Adam omnes moriuntur (In Adam zullen allen sterven), aan de andere zijde de Vredesengel, wijzend op Christus aan Zijn kruis, Die door Zijn dood de wereld verlost heeft, welke engel een schild in de hand houdt met het opschrift In Christo omnes vivicabuntur (In Christus zullen allen herleven).
Deze Doopvont is zeer verdienstelijk in eikenhout gebeeldhouwd.
Aan het Zusterhuis is verbonden een R.K. Bewaarschool, en daarachter verrijst de Sint-Nicolaasstichting, bestemd tot opneming van ouden van dagen en weezen. De stichting dagteekent van 1855, in 't leven geroepen door Pastoor J. G. van 't Rood, en is in 1925 herbouwd en tevens belangrijk vergroot. In de onmiddellijke nabijheid zijn tevens gevestigd de R.K. Bijzondere Meisjesschool (hoek Harpstraat) en de R.K. Bijzondere Jongensschool (Oude doelen), beide nieuw gebouwd in modernen trant.

1) „Zoowel de eerste als laatste regel”, zoo lezen we in 't Boek der opschriften van Van Lennep en Ter Gouw, „hebben aan de geleerden al vrij wat hoofdbrekens gekost en nog zijn zij tot geen goede verklaring gekomen. Naar onze meening wil Begraven leyt alhier Hy staat in twee Juleeren eenvoudig zeggen: Hier ligt begraven hij, wiens naam in twee rijen met gulden letteren te lezen staat.
In den laatsten regel wordt vermoedelijk 's mans ouderdom vermeld: acht kruissen = 80; vier beenders (of strepen) = 4; alzoo hebbe men te lezen: Hij stierf in April en liet achter zich (heeft doorleefd) 84 jaren.”

 


© 1924-2014 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.