Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon

Monumentale Kerken Projector Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families De Westfriese Molens

 

Delen
:



RSS

Facebook

Archivering » De Speelwagen » 1953 » No. 6 » pagina 191-192

Allemanswerk

Eerder verschenen in 'De Speelwagen', 8e jaargang, 1953, No. 6, pagina 191-192.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.
Auteur: Dr. W. Lampen o.f.m.

De weerwolf

Naar aanleiding van de mededeling van de heer IJsbrand Veenis te Assendelft in „De Speelwagen”1 over het kinderspel Herder, laat je schaapjes gaan, moge hier een toelichting en aanvulling volgen. In onze jeugd riepen wij, omstreeks 1898 ongeveer, te Alkmaar, een enigszins andere tekst dan de heer Veenis meedeelt. Hij luidde aldus:

1. Herder, herder, laat je schaapjes gaan.
2. Ik durf niet.
1. Waarom niet?
2. Om de boze weerwolf niet.
1. De boze weerwolf zit gevangen
Tussen twee ijzeren tangen.
Herder, herder, laat je schaapjes gaan.

In de tekst van de heer Veenis komt het woord weerwolf niet voor, maar wel de herinnering eraan in de regel: „Ziet geen zon en ziet geen maan”.

De weerwolf is een overblijfsel van het voorchristelijk, germaans volksgeloof, dat ook in onze streken het bestaan aannam van verschillende soorten geesten. Men kende watergeesten, onderaardse, zwarte wezens zoals de nikkers, die in het water vertoefden en het bloed van verdronken mensen uitzogen en de duikers, die badende kinderen roofden. Lang nog geloofde men aan meermannen en meerminnen. Tot de veldgeesten behoorden alven en alvinnen, tuimelaars en ook de weerwolven.2

De naam weerwolf komt in de oudste litteratuur der indogermaanse volkeren voor en wordt afgeleid van het woord weer, wer, dat met het latijnse woord vir samenhangt en man betekent (zoals in het woord wereld en weergeld). Men spreekt dan ook wel van de manwolf en bedoelt een man, die zich door toverij in een wolf heeft veranderd. Volgens anderen echter komt het woord van were of weri en betekent een man, die zich met een wolfshuid of vel bekleed heeft (vandaar wellicht de uitdrukking: uit zijn vel springen). De Noren kennen de vargulft of varulf, de misdadige wolf. De Grieken hebben de lykanthropos, de wolfsmens, de Italianen versipellis, dat is de huidwisselaar. De H. Bonifatius waarschuwt in een zijner werken tegen het geloof aan heksen en geveinsde wolven. Uit de Noorse sage van Egil Skallagrimsson zien wij, hoe onze voorvaderen zich zulk een wolfmens of weerwolf dachten. Hij vertelt, dat zijn eigen grootvader zelf er een was. Hij was een vriend der duisternis.3
's Avonds zwijgt hij en wanneer het donker geworden is, neemt hij een andere gestalte aan. Als wolf valt hij met onweerstaanbare kracht de mensen buiten op het veld of op de weg aan. Men noemt hem daarom kveldulfr, de avondwolf.4 Is zijn woede voorbij, dan ligt hij 's morgens uitgeput te bed.

In verschillende streken (o.a. nog in Pommeren) geloofde men, dat de kinderen geboren tussen Kerstmis en Driekoningen (de zgn. Twaalfnachten) weerwolven werden. Volgens germaans bijgeloof wordt de zevende zoon van een zelfde echtpaar een weerwolf.4

Men kende de weerwolven hieraan, dat hun wenkbrauwen samengegroei d waren. Iemand kan zichzelf tot weerwolf maken (maar waarom zou men dit doen?) door een wolfsgordel om het lichaam te dragen, vervaardigd uit wolfsleer of mensenhuid. Dan gaat hij 's nachts uit om mensen te vermoorden of vee te verslinden. Men ziet hier dus de angst van de schaapjes in het kinderspel gerechtvaardigd.

Wanneer de wolf in het spel door een der kinderen getikt wordt of geslagen, is hij wolf af. Hierin meen ik nog een overblijfsel te kunnen zien van het volksgeloof, dat de weerwolf onttoverd kan worden door hem te wonden of een degen met de spits op hem te richten.

Een christelijk element voegde zich later bij dit volksgeloof: men kon de weerwolf onttoveren door zijn doopnaam te noemen. Staal of ijzer over hem te werpen was eveneens een goed middel voor het onttoveren, dat men in Westfalen blank maken noemde.

In de zestiende en zeventiende eeuw heeft men in Frankrijk en Duitsland vele mensen als weerwolven veroordeeld. Misschien had men toen ook al middelen om mensen te laten bekennen, hetgeen ze niet gedaan hadden. Ik denk aan de pijnbank. In 1589 werd te Keulen een zekere Peter Stube, de weerwolf van Epprath, ter dood gebracht, nadat hij bekend had dertien kinderen verscheurd en hun hersens verorberd te hebben. In 1610 werden ook te Luik twee weerwolven gedood. Gelukkig is ons van dit bijgeloof alleen het kinderspel overgebleven, maar ook dit is bijna verdwenen, ten gevolge van andere spelen, die dit spel vervangen en van het druk verkeer op straat.

Toch leeft de weerwolf nog voort, maar gelukkig alleen in sagen en verhalen.5

Dr. W. Lampen o.f.m.

1 Jrg. 8 (1953), 29.
2 L. Ph. C. van den Bergh, Nederlandsche volksoverleveringen en godenleer, Utrecht 1836, 72.
3 Zie boven: Ziet geen zon en ziet geen maan. Volgens anderen luidde de regel na tangen: „Tussen de zon en de maan”. Ik kan mij niet herinneren dit gehoord te hebben.
4 E. H. Meyer, Mythologie der Germanen, Strassburg, 1903, 84 v.
5 Zie J. Schrijnen, Nederlandsche Volkskunde, I (Zutphen, z.j.) 74.

 


© 1924-2017 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.