Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon

Monumentale Kerken Projector Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families De Westfriese Molens

 

Delen
:



RSS

Facebook

Archivering » De Speelwagen » 1952 » No. 2 » pagina 34-37

Grootmoeder in Edam

Eerder verschenen in 'De Speelwagen', 7e jaargang, 1952, No. 2, pagina 34-37.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.
Auteur: Dra J. L. Teengs.

Wanneer je Grootmoeders huis aan de Voorhaven binnenkwam, stapte je de vorige eeuw in. Je kwam in een witte, marmeren gang, die in de ogen van een kind onmetelijk hoog en lang was. Overdag was het daar licht en vrolijk. Eerst moest je even in het hoekje bij de deur kijken, want daar stond iets fascinerends: een héél lange stok, die met een ingewikkeld gekronkelde koperen haak in een blinkend koperen bakje rustte. Die diende, naar Grootmoeder vertelde, om er emmers water mee uit de gracht te putten, maar ik heb hem nooit door de vriendelijke, blonde Tijtje zien gebruiken.
Aan het eind van de gang lokte ander glanzend koper: door de open keukendeur holde je naar de pomp, die er met zijn blinkend gepoetste kranen zo vrolijk en uitnodigend uitzag, dat je dadelijk een beetje moest gaan pompen. De grote kraan liep meteen; deed je erg je best, dan liep er ook nog een klein kraantje.
„Niet uit de pomp drinken, lieve hart,” kwam Grootmoeder dan, „neem maar een beetje water uit de filtreer.”
Misschien was die filtreer niet eens zo erg groot, maar voor kinderogen was het een indrukwekkend hoge cylinder op een paar rare, kromme pootjes. Onderaan zat een mal klein kraantje, waar het water in een dun treiterstraaltje uitsiepelde. Dit alles was machtig interessant, veel mooier dan de kraan van de waterleiding thuis!
's Avonds verloren gang en keuken hun charme; zij werden tot oorden van de diepste duisternis, waarin een klein, draagbaar olielampje slechts een beetje rossige schemer verspreidde.

Met de expeditie naar de speelgoedkast wachtte je natuurlijk niet tot het donker werd. Bovenaan de steile, gedraaide trap begon het wonderland. Daar stond een kastje met porseleinen serviesgoed, sierlijke bordjes, schaaltjes, kommetjes, kortom, een volledig eetservies in kinderformaat. Meestal mocht je daar alleen maar naar kijken; als je er echt van eten mocht, was het een hoge feestdag.
Het kinder-wastafeltje, dat ik op de logeerkamer mocht gebruiken, dateerde waarschijnlijk uit Grootmoeders jeugd. Het was een rond mahonie tafeltje, juist geschikt voor een zesjarige, met een waskommetje en kannetje, karafje, glas en zeepbakje in daarvoor bestemde openingen. Het bakje was eigenlijk te klein om je er lekker fris in te wassen, maar dat schijnt omtrent 1860 met de wastafels voor volwassenen ook het geval te zijn geweest.

Grootmoeders pop was een schoonheid. Ze had een blank, uiterst fijn gevormd porseleinen kopje met zwarte, geboetseerde pijpekrullen. De porseleinen handjes en armpjes waren onzegbaar gracieus – de rest van het lijf was van lappen vervaardigd. Ze droeg een witte blouse en een lange, wijde, gebloemde rok. De slappe, vormeloze wattenbenen waren vermoedelijk het resultaat van een weinig geslaagde reparatie.

Een grote, spanen doos bevatte een spanen wereld: huizen, bomen en mensen van fijn uitgesneden en samengevoegde houtspaanders – kleine, wonderlijk stijve kunstwerkjes, zoals ik elders nooit heb gezien. Een doos met kleurige houten soldaatjes dateerde misschien nog van vóór Andersens Tinnen Soldaat.

Met het gekozen speelgoed ging je naar beneden om je te installeren voor de brede vensterbank. Dat was een heerlijk plekje om te spelen. Je moest je alleen niet laten verleiden om de pas geleerde letters op het beslagen vensterglas te schrijven. – Gekken en dwazen schrijven hun namen op deuren en glazen! – zei Grootmoeder dan, en meestal moest de zeem er aan te pas komen.
Ik hield van Grootmoeders voorkamer, want die was zo groot, zo hoog en zo indrukwekkend: hoge spiegels, rood pluche en mahoniehout met veel kronkeltjes en tierelantijntjes – een ware gruwel voor het moderne oog. Toch geloof ik ook nu nog, dat die kamer stijl had: de stijl van 1870, waarbij de grote gaskroon minder goed paste dan de beide regulateurlampen op de schoorsteen. Die lampen en verschillende antieke tafeltjes en kastjes prijken nu nog in moderne huishoudingen. Ook de portefeuille, eenmaal Grootmoeders trots, wordt nog trouw bewaard. Die portefeuille bevatte zeer zorgvuldig en minutieus uitgevoerde tekeningen van de hand van drie of vier generaties. Sommige ervan waren toen reeds over de 100 jaar oud. Geen wonder, dat ook de jeugd het potlood ter hand nam!

Natuurlijk ging je altijd even een kijkje nemen bij Buurvrouw. Zij kwam van elders en droeg, zolang haar man leefde, op zon- en feestdagen kap en oorijzer. – Ga maar eens kijken, ik geloof, dat Buurvrouw pulletjes het, – zei Grootmoeder in het voorjaar. Dat was reden genoeg om gauw door het tuinpoortje naar de grote buurtuin te hollen, in zalige ontwetendheid van het verband tussen de piepende donsballetjes en de gebraden haantjes van een paar maanden later. De tuin had in de loop van het jaar vele attracties: aardbeitjes, pruimen, peren en appelen. Boontjes, sla en soepgroente (selderij) waren alleen voor volwassenen van belang. Buurvrouw was (en is) gul met haar bommelewies en goudringenetten. Alleen op de bessenstruiken had ik het niet voorzien, want daar zaten gewoonlijk meer spinnen dan bessen aan.

Als het koud of nat was, moest je binnen zitten en dan presenteerde Buurvrouw wat lekkers uit een trommeltje. – Edam is twee! – zei ze dan, net als Grootmoeder, en dan mocht je er nog een nemen. Maar je moest je bij Grootmoeder niet vergissen en er twee nemen, voor zij 't had gezegd, want dan heette het: – Niet zo hantammig, dat hoort niet! –
Buurvrouw was zorgzaam en hartelijk voor Grootmoeder, alsof zij haar eigen zuster was, en ook van de kleinkinderen hield ze zo groot, alsof ze van haar waren. Nu nog, wanneer je bij haar op bezoek komt, is het er zo eigen en vertrouwd, alsof de jaren niet voorbij gegaan zijn. Pas op, straks klopt Grootmoeder tegen de houten achterwand van haar gangkast en dat betekent: thuiskomen!

Wie weet wat Grootmoeder voor plannetje heeft gemaakt! Zou ze misschien de kunstig bewerkte tolletjes uit haar zak halen, die elk een eigen naam hebben, en waarmee je samen zo heerlijk kunt spelen? Of wil ze je meenemen op een bezoek aan het Weeshuis of 't Jakkenie (diaconie), haar beide beschermelingen?
Grootmoeder kende iedereen, en als ze op straat een kind zag, dat ze niet herkende, vroeg ze op de man af: – Van wie ben jij d'r eentje? – Ik vond het genant om dat zomaar te vragen, misschien had Tijtje ook wel gelijk met te zeggen, dat ik een beetje stiems was. Grootmoeder beschouwde het echter als normaal om iedere Edammer te kennen en aan te spreken. Wanneer ze mensen voorbij zag gaan, die ze niet kende, dan voelde zij zich te kort gedaan. Toen de Baan was opgericht, overkwam haar dat vaak, er kwamen toen nog al wat nieuwe mensen in Edam.

Korte haren, korte rokken en afgezakte taille konden Grootmoeder niet verleiden. Levenslang bleef ze zich kleden, zoals ze dat gewoon was: lange zwarte japon, zwarte wollen kousen en over de onderrok gebonden de geheimzinnige zak, die ze bereikte via een split in de rok. Zo'n lange rok met stevige onderrokken leverde een prachtige, gecapitonneerde zitplaats op.
– Bij mij kan een kind op schoot zitten, – zei grootmoeder, – de vrouwen van tegenwoordig hebben niet eens een schoot!
Bij haar had de tijd stil gestaan; in haar verhalen over vroegere generaties, in haar huis, dat van buiten de 17e, van binnen de 19e eeuw vertegenwoordigde, leefde het verleden voort. Daarom is Grootmoeder in de herinnering van haar kleinkinderen nog iets meer dan een lieve, oude vrouw, die met je speelde en je heerlijk verwende: zij was de gids in een wondere, elders reeds verzonken wereld.

Dra J. L. Teengs

Boerderij met kwakelbrug
Boerderij met kwakelbrug (Foto Joh. Kuiper)

 


© 1924-2018 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.