Archivering
Archivering » De Speelwagen » 1949 » No. 5 » pagina 155-160
Op Doorreis
Eerder verschenen in 'De Speelwagen',
4e jaargang, 1949,
No. 5,
pagina 155-160.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.
Auteur: E. Kroeskop.
De zorg, die de gemeenschap wijdt aan haar sociaal-misdeelden, is een belangrijk criterium bij de
beoordeling van het beschavingspeil ener periode. Vooruitgang is immers in eerste instantie vooruitgang
in zuivere menslievendheid! De tentoonstelling, die de jubilerende Sociale Raad te Alkmaar
inrichtte onder de sprekende titel „Maatschappelijk werk toen en nu”, was dan ook
cultuurhistorisch van groot belang. Ook als een landelijke primeur op dit terrein mag zij aanspraak
maken op een ereplaats in deze kroniek van ons gewestelijk leven. Het stemt tot voldoening, dat de
tentoonstelling ook van de zijde van het onderwijs voor oudere leerlingen de belangstelling trok, die
zij verdiende. Binnen ons bestek is het niet mogelijk een geschiedenis te schetsen van de armoede als
maatschappelijk verschijnsel, waartoe het rijke documentatiemateriaal zo zeer uitlokt. Onder welk een
geheel andere belichting moet de Middeleeuwse mens, religieus georiënteerd en levend in een
productenhuishouding waar het geld nog een geringe rol speelde, de arme medemens hebben gezien, dan
de latere burgers, vol zorgvuldige spaarzin en verering voor nuttige arbeid. De bedelaar vervulde, bij
wijze van spreken, een redelijke plaats in de toenmalige maatschappij, bedelen kon ze1fs een gewaardeerd
opvoedingsmiddel zijn en er werden handleidingen geschreven om de bedelkunst aan te leren! Welk een
sprekend illustratie-materiaal voor het karakter van de armenzorg in onze Bloeitijd heeft onze
schilderkunst bewaard in de talrijke portretstukken van Regenten- en Huismeesteren-colleges der
liefdadige gestichten; de bouwkunst in de vredige Hofjes en Provenhuizen. Hoe scherp karakteriseren
de berijmde ”Bedelbrieven” van Tollens en Ten Kate de futloze burgerlijke filantropie uit
de eerste helft van de vorige eeuw!
Onze Gouden Eeuw kende nog de ”armenjager”, die met honden en gewapende lieden klopjachten
op bedelaars organiseerde, soms met het doel galeislaven te bemachtigen. De negentiende eeuw kende nog
de officieel vastgestelde hedeldagen, waarop de miserabelen in karavanen door de straten togen; de
„strooien dorpen”, waarin kolonies van berooiden samengroepten, levend van stroperij en
bedelexpedities, die vaak in regelrechte veldslagen met de boeren ontaardden. Deze enkele toetsen
mogen de achtergrond vormen waartegen men de evolutie moet zien van de moderne, geschoolde maatschappelijke
werker, die zijn „gevallen” als sociale ziekte-problemen bestudeert en tracht te genezen;
een evolutie, door deze tentoonstelling zo knap uitgebeeld!
Voor de streekgeschiedenis van het Noorderkwartier was het goed gezien, dat er een gedenkstuk van de
merkwaardige „zeevarende beurzen” (die van Venhuizen-Hem) was geëxposeerd. In onze
oude zeevarende dorpen als Greift, Landsmeer, Broek in Waterland, Ooster- en Wester-Blokker,
Westwoud, werden deze beurzen of buydels opgericht, merendeels in de 17de eeuw, die van Hem nog kort
na 1700. Het waren een soort onderlinge sociale verzekeringen tegen de grote risico's, welke toen
verbonden waren aan de dienst bij onze handels- en oorlogsmarine, die geen van beide uitmuntten door
royale arbeidsvoorwaarden. Vooral de Algerijnse zeerovers maakten veel slachtoffers onder het toenmalige
zeevarende proletariaat, en de genoemde beurzen hadden ten doel de drukkende gevolgen daarvan voor de
bootsgezellen of hun gezinnen enigszins te verlichten.
Onder de Historische Genootschappen van het Noorderkwartier neemt Oud-Enkhuizen een eervolle
plaats in; de vereniging verkeert in uitstekende conditie en brengt met bescheiden middelen veel tot
stand; restauraties van het kostbare gevelbezit weet zij op gelukkige wijze te stimuleren. Zo werd op
de laatste jaarvergadering medegedeeld, dat in 1948 een zestal puien in stijl gerestaureerd was. Dank
zij de diligentie van onze medereiziger uit de oude haringstad, de heer S. Spoelstra Jr, zijn wij in
staat een uitvoerig en nauwgezet exposé te geven van het belangrijke referaat, dat Dr H. Terpstra
op deze jaarvergadering hield over de figuur van Jan Huygen van Linschoten.
Ter inleiding van zijn onderwerp gaf spreker een beknopt tijdsbeeld, waarin het leven van Jan Huygen
zich ontwikkelde. Enkhuizen had op 21 Mei 1572 als eerste stad in Holland zich losgemaakt van het
Spaanse juk en voor de Prins gekozen en dat gaf haar een merkwaardige voorsprong op Amsterdam, dat
tot 1578 Spaansgezind bleef. Het bloeide en werd in politiek en economisch opzicht een der krachtcentra
van de om haar bestaan vechtende natie. Het trok tal van mensen tot zich, die met haar groot werden
in allerlei takken van wetenschap en bedrijf. Ook Vader Huyg Jacobsz. van Linschoten uit Haarlem nam
zijn intrek in Enkhuizen, waar hij het beroep van herbergier en notaris combineerde en achtereenvolgens
de taveernen „Het wapen van Haerlem” en „De vergulde Valk” dreef. Zijn zoon
Jan Huygen, waarschijnlijk in 1563 te Haarlem geboren, had in de gelagkamer volop gelegenheid met
allerlei gezellen van de grote vaart in contact te komen en hun verhalen verlokten hem reeds op 16-jarige
leeftijd, meer precies op 15 December 1579, zee te kiezen en naar Spanje te reizen, waar hij zijn beide
broers in Sevilla bezocht. Met een van hen vertrok hij naar Lissabon, waar zij samen in dienst traden
van de nieuwe aartsbisschop van Goa, die juist op het punt stond naar zijn standplaats te vertrekken.
Vijf jaar bracht hij in deze betrekking te Goa door. Die plaats was een knooppunt van handel en scheepvaart
in de verre Oost en Van Linschoten besteedde daar zijn tijd met de varensgasten te praaien en uit te
horen over handelsgelegenheid, gewoonten, vegetatie en fauna van de landen, die zij bezocht hadden.
Daar ontmoette hij ook de Enkhuizer Dirk Gerritsz. Pomp, bijgenaamd China, omdat hij de eerste Nederlander
was, die het Hemelse rijk en Japan bezocht. Na de dood van de aartsbisschop besloot hij in 1588 met
Dirk Gerritsz. de terugreis naar Holland te ondernemen aan boord van het Portugese peperschip
„Santa Cruz”.
Het najaar van 1592 zag Jan Huygen tenslotte in Enkhuizen terug. Stad en repatriërende zoon waren
wel even verbaasd bij dit weerzien. Van Linschoten over de geweldige vlucht, die handel en scheepvaart
gedurende zijn afzijn genomen hadden, de stad wegens de schat van begeerlijke gegevens, die deze zwerver
langs onbekende kusten uit zijn met tekeningen van eigen hand verluchte notities wist te verschaffen.
Er werd veel aandrang op hem uitgeoefend deze gegevens te boek te stellen en, hoewel hij eerst schroomde
daartoe over te gaan, omdat hij naar eigen gevoelen de schrijfkunst niet machtig was, ontstond ten
slotte met behulp van Paludanus zijn beroemde boek „Itinerario”, waarin hij zijn belevenissen,
mitsgaders al zijn notities over kustbeschrijving, gesteenten, vruchten, planten, dieren, volkszeden,
munten, enz. heeft uitgewerkt en dit is een zeer belangrijke bron van inlichtingen gebleken voor de
latere Indiëvaarders. Het „heerlyk werk” werd uitgegeven door Cornelis Claesz. te
Amsterdam, die het met „perfecte kaarten” van Arnoldus en Hendricus van Lang aanvulde. De
uitgever wilde het werk completeren met een dergelijke verhandeling over Afrika en Amerika en hoewel
Van Linschoten deze werelddelen niet bezocht heeft, verscheen toch een „Beschryvinge” waarvan
het aan Afrika gewijde deel van de hand van Paludanus is en dat handelende over Amerika van Van Linschoten.
De gegevens daarvoor zijn ontleend aan overleveringen van anderen. Verder verscheen nog van hem een
uit het Spaans verzameld en vertaald „Reisgeschrift”, dat handelt over de navigatie van
de Portugesen en een beschrijving inhoudt van routes, kusten en zeilgelegenheden met aanwijzingen van
de soorten vogels, vissen, drijvende planten, die men in verschillende gebieden kon verwachten. Al
deze geschriften hadden een grote opgang en werden zelfs door buitenlanders gaarne geraadpleegd.
Niet lang na zijn terugkomst in het vaderland — het wao in de tijd, dat men meende om de Noordkaap
Indië te kunnen bereiken en zich voorstelde, dat deze route, behalve het vermijden van tropenziekten
en botsingen met de Spaanse macht, het voordeel bood, dat ze zesmaal korter was — nam Van Linschoten
deel aan de eerste ontdekkingstocht in de Poolzee en wel als kommies op het door Enkhuizen uitgeruste
schip „Mercurius”. Men bracht het tot het eiland Kildin en meende in zijn toeleg geslaagd
te zijn. De Staten Generaal interesseerden zich zeer voor deze route en een nieuwe expeditie werd uitgerust,
waaraan Van Linschoten deelnam als opperkommies op het schip „De Hoop van Enckhuysen”, maar
die liep op een treurige mislukking uit. De deelnemers stelden een acte op, waaruit moest blijken, dat
zij hun uiterste best gedaan hadden „om alle naklappinge te schouwen”, maar de aardigheid
was er af en aan de laatste poging om de Noordroute te bevaren, die eindigde met de overwintering op
Nova-Zembla, nam Van Linschoten geen deel. Van deze tochten heeft hij ook buitengewoon interessante
journalen geschreven, die hem stempelen tot de pionier van de volkse verhaaltrant, welke in een stroom
van journalen en beschrijvingen van voyagiën navolging heeft gevonden.
Van Linschoten ontplooide in zijn leven een rusteloze activiteit; hij fungeerde een tijdlang als trezorier
van de stad Enkhuizen en huwde een rijke koopmansdochter, Reyna Meynoutsdochter Semeyns, die hem een
dochtertje schonk, dat jong gestorven moet zijn.
Hij was Wagenaar met raad en daad behulpzaam bij het samenstellen van diens atlas „Trezoor der
Scheepvaert”, stelde belang in de vaart op West-Indië en het totstandkomen van een West-Indische
Compagnie en stierf na een welbesteed leven op 8 Febr. 1611.
Hij heeft, zo niet de stoot gegeven aan, dan toch door zijn bewonderenswaardige speurzin en opmerkingsgave
en het bundelen van al deze wetenswaardigheden, de weg geëffend tot de vaart naar Indië en
de handel op het verre Oosten, die in de Oost-Indische Compagnie zulk een geweldige expansie beleefde.
Zout, zelzout, door Kennemers en Westfriezen op primitieve wijze gewonnen door het verbranden van
zouthoudende veengrond of darinck, wordt reeds in de handelsgeschiedenis van onze vroegste middeleeuwen
vermeld als een belangrijk artikel. In het haringkakend en zeevarend Holland van de Gouden Eeuw werd
grof zout uit Frankrijk en Portugal aangevoerd en het raffineren van dit product werd een der bloeiende
„trafieken”, een van die industrieën dus, die ingeschakeld waren in de machtige
handelsbeweging. In de mooie reeks historische causerieën, waarmede Oud-Alkmaar dit seizoen
zoveel eer inlegt, wijdde de heer Th. Wortel een gedegen bespreking aan de historische zoutnering in de
Kaasstad. De eerste zoutziederij in de stad bestond reeds in 1560; de arbeidskrachten waren meisjes en vrouwen,
„zoutmaagden” genaamd. Gekleed in bruine broeken en blootsvoets torsten zij soms zakken
van 200 pond. Er bestaat nog een vroedschapsresolutie van voor 't beleg, waarbij vergunning werd verleend
een zgn. zoutkeet buiten de stadswallen op te richten. Voor de verwerking van het geïrmporteerde ruwe
zout hadden de zoutzieders, of „pannemannen” (let eens op hoe onze familienamen vaak een
stukje geschiedenis bewaren, vgl. „Panhuis”, „Pannekeet”) zeewater nodig, dat
met „zouthaalders schuyten” uit Petten werd aangevoerd. De zoutziederij heeft ook
te Alkmaar tot diep in de 18de eeuw gebloeid; in 1755 waren er nog vier zoutketen. In de Franse tijd
begonnen de moeilijkheden voor de bekende zoutziederij „De Eendragt”, die tenslotte in 1830
te koop aangeboden werd; zij is tot kort voor het uitbreken van de laatste oorlog door de firma Bosman
geëxploiteerd.
Het aantal steden in Nederland, dat een zingende toren bezit met een grote beiaard, waarvan de klokken
geheel of grotendeels gegoten zijn door het beroemde broederpaar Hemony, gaat het dozijn niet ver te
boven. Enkhuizen is de enige stad in het Noorderkwartier, die op zo'n kostbaar erfstuk kan bogen;
daarnaast bezit het in het lichte spel van de Dromedaris nog een tweede Hemony-carillon! De broeders
Frans en Pieter Hemony kwamen in 1642 uit Lotharingen naar de Nederlanden, hun komst luidde terstond
de bloeiperiode der klokkengieterskunst in, die tot hun dood omstr. 1680 ook weer werd afgesloten. In
de Enkh. Crt vonden we een instructief artikel, dat met rechtmatige trots de ontwikkeling van Enkhuizen
als carillon-stad schetst, zulks naar aanleiding van het feit, dat het Zuidertoren-carillon in 1949 de
eerbiedwaardige leeftijd van 425 jaar heeft bereikt, terwijl de kleine beiaard in de Dromedaris de 275
zal halen. De stoere leeftijd van de St Pancras-beiaard is aldus te verantwoorden. Onze oude steden
hebben vaak al in de periode van vóór Hemony — hèt grote scheidingspunt in
de chronologie der klokkenspelen — een zgn. voorslag aangeschaft. Zo hing Enkhuizen reeds in 1524
enkele speelklokken in de Zuidertoren, gietwerk van de Kamper meester Geert van Wouw. De meeste klokken
van Van Wouw zijn echter verdwenen, alleen in Kampen werden enkele Van Wouw-klokken waardig gekeurd in
een carillon van Hemony te worden opgenomen. Het huidige carillon van de St Pancras heeft een kern van
Hemony-klokken daterend uit de jaren 1647-'49.
Alkmaar heeft zijn Waagtoren-carillon, daterend uit 1687 en gegoten door de Antwerpse gieter M.
de Haze, uit logeren gestuurd naar Aarle-Rixtel, waar het onder handen genomen zal worden door een der
firma's (Petit & Fritsen), welke de oude gietkunst in onze dagen deden herleven. Ondanks de energieke
actie van de Carillon-vereniging is Hoorn nog steeds van torenmuziek verstoken. Voor een stad,
die zoveel architectonische schoonheid uit het verleden wist te behouden en ook dagen gekend heeft,
dat „alderley Voysen” uit Van Wouw-klokken en Hemony-carillons boven haar straten klingelden,
een onduldbare toestand. Maar de actie gaat onverdroten verder; nog ontbreken ƒ 10.000 gulden.
Werkers als de heer C. J. Stins deinzen voor de laatste loodjes ook niet terug. A propos: van het
degelijke boekje, dat hij indertijd over de geschiedenis van Hoorn's klokken en beiaarden schreef zijn
nog exemplaren verkrijgbaar voor ƒ 0.75; van de gelden die zijn studie opgeleverd hebben,
wil de vereniging een klok doen vervaardigen, waarin de naam van de heer Stins gegraveerd zal worden;
vele Speelwagenlezers kunnen hier ook nog een klein handje helpen, het idee is immers zo sympathiek!
E. Kroeskop
© 1924-2012 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap
West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.